Xử lý tác dụng phụ buồn nôn ở bệnh nhân điều trị ung thư

CHĂM SÓC VÀ ĐIỀU TRỊ CHO BỆNH NHÂN

CÓ NÔN VÀ BUỒN NÔN THUỐC ĐIỀU TRỊ UNG THƯ

1. ĐẠI CƯƠNG

Cơ chế chính xác gây nôn và buồn nôn của hóa trị liệu chưa được biết rõ, nhưng chắc chắn là mỗi thuốc tác động tại một vị trí khác nhau và một loại thuốc đôi khi gây nôn bởi nhiều vị trí. Tương tự mỗi thuốc có thể gây nôn và buồn nôn bằng nhiều cơ chế và một thuốc gây nên những triệu chứng này thông qua nhiều cơ chế. Một số thuốc đích điều trị ung thư như Thuốc Sorafenib, Thuốc Iressa có thể gây buồn nôn. Một trong những cơ chế độ là kích hoạt thụ thể tiếp nhận hóa chất, các chất dẫn truyền thần kinh như dopamin, serotonin, histamin… Một số cơ chế khác cũng liên quan đến nôn và buồn nôn của hóa trị liệu đó là hệ thống tiền đình, sự thay đổi vị giác do hóa trị cũng gây nôn và buồn nôn. Cơ chế cuối cùng gây nôn và buồn nôn của hóa trị liệu là do ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp lên vỏ não. Nguy cơ nôn và buồn nôn tăng lên khi bệnh nhân cùng phòng bị nôn. Chất lượng giấc ngủ vào đêm trước điều trị cũng ảnh hưởng đến triệu chứng này.

Thuốc Iressa có thể gây buồn nôn ở bệnh nhân ung thư

Mức độ nôn cũng rất khác nhau tùy theo từng nước, từng người, từng tâm sinh lý…

Mỗi thuốc hóa trị có thể gây nôn và buồn nôn theo một hoặc nhiều cơ chế kể trên. Chưa có công thức điều trị chống nôn nào lại kiểm soát được cho mọi loại nôn tại mọi thời điểm.

2. CHUẨN BỊ TRƯỚC KHI HÓA TRỊ

Cán bộ Y tế

– Bệnh nhân được hóa trị nên được giám sát bởi bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Bác sĩ cần phải hiểu rõ cơ chế tác dụng, hiệu quả, các độc tính của các thuốc trong công thức hóa trị sắp được chỉ định cho người bệnh.

– Điều dưỡng cần thực hiện y lệnh tiêm truyền do bác sĩ chuyên khoa u bướu ký (tên thuốc, liều lượng, dung dịch pha loãng thuốc, lượng dịch, tốc độ truyền…) cần phải hiểu những tác dụng phụ của hóa trị, cùng với bác sĩ xử trí và hướng dẫn người bệnh. Cùng với bác sĩ giải thích để người bệnh yên tâm, không quá lo lắng, hốt hoảng và thông báo sớm cho bác sĩ, điều dưỡng khi có triệu chứng khác thường xảy ra.

Người bệnh

– Cần được giải thích rõ hiệu quả cũng như các tác dụng phụ không mong muốn có thể sẽ xảy ra trong suốt quá trình điều trị, thông bao sớm cho bác sĩ hoặc điều dưỡng khi có triệu chứng khác thường xảy ra.

– Bệnh nhân hóa trị có thể nằm hoặc ngồi tùy theo điều kiện của bệnh viện và theo ý kiến của bệnh nhân, tránh di chuyển nhiều, tránh những nơi gió lùa.

– Tuân thủ theo đúng hướng dẫn về cách sử dụng thuốc, các thuốc hỗ trợ cũng như chế độ ăn uống, nghỉ ngơi…

Phòng điều trị

– Phòng điều trị nên thoáng, kín gió, đủ ánh sáng… bệnh nhân hóa trị có thể nằm hoặc ngồi tùy theo sức khỏe và nguyện vọng của mỗi bệnh nhân.

– Trang bị thêm vô tuyến, đài báo… để giúp bệnh nhân quên đi cảm giác buồn nôn trong lúc đang hóa trị

3. PHƯƠNG TIỆN, THUỐC MEN

Tùy theo điều kiện cần chuẩn bị một số thuốc chống nôn như sau: ức chế chọn lọc thụ thể 5-HT3 + (dolasetron, granisetron, ondansetron), dexamethason, metoclopramid, haloperidol, dronabinol, prochlorperazin, lorazepam.

4. PHÂN LOẠI NÔN DO HÓA TRỊ

– Nôn cấp khi nôn xảy ra trong vòng vài giờ đầu ngay sau khi hóa trị (thường trong vòng 1-2 giờ) và có thể kéo dài từ 4 đến 6 giờ.

– Nôn muộn xảy ra sau hóa trị từ 16 đến 24 giờ và có thể kéo dài tới 48 giờ. Nôn muộn thường hay gặp khi hóa trị với cisplatin, carboplatin, cyclophosphamid và doxorubicin. Mặc dù nôn muộn có thể không gây nghiêm trọng nhưng chính nó lại làm ảnh hưởng nhiều đến vấn đề dinh dưỡng và làm kéo dài thời gian nằm viện cho người bệnh.

– Nôn sớm: chỉ xảy ra trên những bệnh nhân trước đó đã trải qua hóa trị và đã từng bị nôn do hóa trị. Nôn xuất hiện trước khi thuốc được đưa vào cơ thể người bệnh.

5. ĐIỀU TRỊ

Tất cả các thuốc chống nôn phải được đưa vào cơ thể người bệnh trước hóa trị khoảng 30 phút

Bảng 1. Công thức chống nôn được khuyên dùng cho nôn cấp

Mức độ gây nôn

Công thức chống nôn

Nhiều (Cisplatin)

Ức chế chọn lọc thụ thể 5-HT3 + dexamethason 20mg

Nhiều (Không phải Cisplatin)

Ức chế chọn lọc thụ thể 5-HT3 + dexamethason 20mg

Trung bình

Đơn trị liệu (dexamethason 4-20mg)

Thấp

Nhìn chung không khuyến cáo dùng dự phòng

 

Bảng 2. Công thức chống nôn cho nôn muộn

Nguy cơ gây nôn

Công thức khuyến cáo

Liều dùng

Nôn nhiều (Cisplatin)

Metoclopramid

30-40mg uống 2 lần/ngày x 3 ngày

 

Kết hợp

Dexamethason

8mg uống 2 lần/ngày x 3 ngày

 

Một số công thức khác:

Ức chế chọn lọc thụ thể 5-HT3 serotonin như:

Ondansetron

Hoặc

Dolasetron

Hoặc

Granisetron

Kết hợp

Dexamethason

 

 

 

8mg uống 2 lần/ngày x 3 ngày

 

100mg uống 2 lần/ngày

 

1mg uống 2 lần/ngày

 

8mg uống 2 lần/ngày x 3 ngày

Gây nôn vừa

Dùng công thức như khi hoá trị với Cisplatin nhưng chỉ nên dùng không quá 2 ngày. Nếu bệnh nhân nôn ít chỉ cần dùng Dexamethason đơn thuần là đủ

 

Ít gây nôn

Không cần dùng thuốc chống nôn dự phòng

 

 

Điều trị cho nôn sớm

Được gọi là nôn sớm khi nôn hoặc buồn nôn xảy ra trước khi hóa trị, nguyên nhân là do ở những lần hóa trị trước đó bệnh nhân đã không được điều trị chống nôn một cách đầy đủ. Môi trường bệnh viện, mùi thuốc hóa chất… làm khởi động mạnh mẽ nôn và buồn nôn không liên quan đến hóa trị. Các tác nhân kích thích càng mạnh cộng với việc kiểm soát nôn và buồn nôn càng kém, càng làm tăng nguy cơ bị nôn sớm. Nếu nôn sớm xảy ra có thể dùng benzodiazepine. Cách điều trị tốt cho nôn sớm có lẽ là điều trị dự phòng, kiểm soát tốt nôn và buồn nôn ngay từ lần đầu tiên khi bệnh nhân hóa trị.

Điều trị hỗ trợ

– Làm thêm các xét nghiệm về điện giải, protid, albumin… máu.

– Trong trường hợp bệnh nhân nôn nhiều, cần phải quan tâm vấn đề dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch để giúp người bệnh có đủ năng lượng, bù điện giải cho đủ…

– Dùng thêm các thuốc hướng thần.

6. CHẾ ĐỘ ĂN UỐNG CHO BỆNH NHÂN CÓ BIẾN CHỨNG NÔN VÀ BUỒN NÔN

– Uống ít nước trong khi ăn tránh gây cảm giác đầy bụng, óc ách dễ nôn. Tốt nhất là uống chậm, sử dụng ống hút.

– Tránh thức ăn dầu mỡ, cay nồng, nóng…

– Ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày.

– Không nên nằm ngay sau khi ăn.

– Tránh ăn uống những thực phẩm đậm mùi trong phòng kín.

– Tránh bắt ăn những thức ăn mà người bệnh không thích hoặc trước đó đã gây nôn.

– Nếu tình trạng buồn nôn xảy ra trong suốt thời gian hóa trị, bệnh nhân cần tránh ăn trước khi hóa trị khoảng 1-2 tiếng.

Tham khảo thêm bài viết liên quan:

3 Loại khẩu trang chống độc, chống bụi chất lượng cao tốt

Tác hại đáng sợ của khói thuốc

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Bá Đức. Chẩn đoán và điều trị bệnh ung thư. Nhà xuất bản Y học 2008

2. NCCN, Clinical Practice guidline in Oncology 2010

3. Paul J Hesketh Prevention and treatment of chemotherapy-induced nausea and vomiting

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *